Nánd og núans í marglaga mynd
★★★★★
Sentimental Value (e. Affeksjonsverdi) er kvikmynd um lífið, listina og erfið þemu án þess að setan verði óþægilega átakanleg eða þurfi að blóðmjólka allt með öskrandi framsetningu…
Sentimental Value (e. Affeksjonsverdi) er kvikmynd um lífið, listina og erfið þemu án þess að setan verði óþægilega átakanleg eða þurfi að blóðmjólka allt með öskrandi framsetningu. Þetta er mynd um flóknar tilfinningar þar sem aldrei er unnið með ódýrt melódrama eða yfirtóna sem segja áhorfandanum nákvæmlega hvernig honum á að líða.
Listin leikur eftir lífinu og gjarnan öfugt. Eftir langan feril hyggst kvikmyndagerðarmaðurinn Gustav Borg snúa aftur með nýtt verkefni sem er fjármagnað af Netflix. Hann gerir ráð fyrir að dóttir hans, Nora, leikkona á sviði og í sjónvarpi, taki að sér aðalhlutverkið enda fer hann ekki leynt með að rullan er sérsniðin fyrir hana. En skömmu eftir andlát móður þeirra eru systurnar Nora og Agnes að tæma æskuheimili sitt í Ósló og endurmeta samband sitt við föður sinn. Þegar Nora hafnar hlutverkinu neyðist þá Gustav til að horfast í augu við þá staðreynd að fjarvera hans sem faðir hefur haft gríðarleg áhrif á dætur hans.
Hér mælist allt í litlum sigrum. Mætti jafnvel segja að lengi vel hefur það verið álitið sjálfsagt hvað Stellan Skarsgård er raunverulega magnaður leikari. Hann hefur nánast undantekningarlaust verið góður í hverju sem hann tekur að sér, en með Gustav Borg hefur hann fundið einn af sínum sterkari hápunktum á ferlinum. Ekki er það vegna þess að hann blæs út, svitnar eða sprengir æð í einhverri sýndarmennsku í hlutverkinu, heldur hversu snilldarlega tekst til hjá honum að skapa lagskiptan, þrívíðan einstakling sem ber marga galla sína að utanverðu. Eflaust fullmarga.
Það skrifast hins vegar á öfluga liðsheild þar sem Joachim Trier er við stjórnvölinn að stórleikurinn hjá Skarsgård er hvorki það besta né mest grípandi af þeim leiksigrum sem hérna prýða sýningartímann. Best allra á skjánum er tvímælalaust Renate Reinsve í hlutverki Noru, sem bæði gífurlega sympatísk en jafnframt gölluð á sinn máta, en Reinsve er ótrúleg þegar kemur að hljóðlátri þjáningu, duldri seiglu og komplexum sem segja allt án þess að samtölin þurfi að segja nokkuð. Þau Trier eru greinilega skotheld í sameiningu þegar verkin eru upptalin og gefur Reinsve frammistöðu sinni úr hinni frábæru ‘Verdens verste menneske‘ lítið eftir.
Inga Ibsdotter Lilleaas er sömuleiðis æðisleg sem Agnes og Elle Fanning sýnir fram á nýjar hliðar og stillingar á sjálfri sér og geislar af henni sem hin viðkunnanlega Rachel Kemp, stórleikkona sem ákveður að þiggja hlutverk Borgs sem Nora hafnaði. Það er aldrei dauð mínúta sem fylgir því að vera á fluga á vegg í lífi þessa fólks.
Persónurnar eru mannlegar, trúverðugar og úrvinnslan spriklar af núans, næmni, nánd og grátbroslegum vendingum sem rata beint í sálina og doka þar við. Til að kóróna þetta virðist Trier með einhverjum einkennilegum ólíkindum takast að ramma söguna og tilfinningakjarnann inn eins og það sé honum og teyminu alveg áreynslulaust. Trier tínir saman athyglisvert safn smámómenta sem raðast svo saman í óaðfinnanlega heild sem laumulega skilur meira eftir sig heldur en fyrst ber að geta.
Trier er auðvitað best þekktur fyrir svokallaðan ‘Osló-þríleik’ sinn og heldur áfram að sýna styrkleika sína í bílförmum. Hérna skoðar fjöllaga fólk, þar sem enginn er eingöngu góður eða slæmur einstaklingur, með áherslum á lækningamátt listsköpunar og fjölbreytni slíkra vinkla; Hvernig list getur nýst sem flóttaleið eða til að vinna úr hörðum raunveruleika, hvernig óuppgerð persónuleg mál geta óhjákvæmilega læðst inn í gefin verk (kvikmyndagerð í þessu tilfelli) og hvernig sumir nota listina til huggunar frekar en að takast beint á við rætur opinna sára. Sameiningarkraftur listsköpunar er sömuleiðis þarna í beinum fókus, en myndin ristir töluvert dýpra í nálgun sinni og sundurliðun á fjarlægð, höfnun, togstreitu, minningum, legasíu, ást, eftirsjá, óvæntri samstöðu og úrvinnslu á áföllum.
Stundum vill fólk háfleygt og yfirdrifið bíó til að flýja hversdagslífið í nokkra klukkutíma og sjá mikla peninga og fantasíu á skjánum, en svo er alveg jafn gefandi að geta fengið að glugga inn í líf viðtengjanlegra einstaklinga. Hvort tveggja – þegar upp á sitt besta – er vanmetinn galdur. En Sentimental Value nær að minnsta kosti sinni lágstemmdu lendingu með trompi. Burtséð frá bitastæðu handriti, grípandi samböndum, umræðuverðum smáatriðum og átökum persónanna, hangir hér einfaldlega bara glæsilega saman áhrifarík kvikmynd sem er meistaralega leikin, frábærlega strúktúruð og með fullkomið lag á því að skipta á milli hláturs og gráturs og alls þess á milli.
Á góðri íslensku kallast þetta framúrskarandi kvikmynd sem slær á allar tilætlaðar nótur.
Listin leikur eftir lífinu og gjarnan öfugt. Eftir langan feril hyggst kvikmyndagerðarmaðurinn Gustav Borg snúa aftur með nýtt verkefni sem er fjármagnað af Netflix. Hann gerir ráð fyrir að dóttir hans, Nora, leikkona á sviði og í sjónvarpi, taki að sér aðalhlutverkið enda fer hann ekki leynt með að rullan er sérsniðin fyrir hana. En skömmu eftir andlát móður þeirra eru systurnar Nora og Agnes að tæma æskuheimili sitt í Ósló og endurmeta samband sitt við föður sinn. Þegar Nora hafnar hlutverkinu neyðist þá Gustav til að horfast í augu við þá staðreynd að fjarvera hans sem faðir hefur haft gríðarleg áhrif á dætur hans.
Hér mælist allt í litlum sigrum. Mætti jafnvel segja að lengi vel hefur það verið álitið sjálfsagt hvað Stellan Skarsgård er raunverulega magnaður leikari. Hann hefur nánast undantekningarlaust verið góður í hverju sem hann tekur að sér, en með Gustav Borg hefur hann fundið einn af sínum sterkari hápunktum á ferlinum. Ekki er það vegna þess að hann blæs út, svitnar eða sprengir æð í einhverri sýndarmennsku í hlutverkinu, heldur hversu snilldarlega tekst til hjá honum að skapa lagskiptan, þrívíðan einstakling sem ber marga galla sína að utanverðu. Eflaust fullmarga.
Það skrifast hins vegar á öfluga liðsheild þar sem Joachim Trier er við stjórnvölinn að stórleikurinn hjá Skarsgård er hvorki það besta né mest grípandi af þeim leiksigrum sem hérna prýða sýningartímann. Best allra á skjánum er tvímælalaust Renate Reinsve í hlutverki Noru, sem bæði gífurlega sympatísk en jafnframt gölluð á sinn máta, en Reinsve er ótrúleg þegar kemur að hljóðlátri þjáningu, duldri seiglu og komplexum sem segja allt án þess að samtölin þurfi að segja nokkuð. Þau Trier eru greinilega skotheld í sameiningu þegar verkin eru upptalin og gefur Reinsve frammistöðu sinni úr hinni frábæru ‘Verdens verste menneske‘ lítið eftir.
Inga Ibsdotter Lilleaas er sömuleiðis æðisleg sem Agnes og Elle Fanning sýnir fram á nýjar hliðar og stillingar á sjálfri sér og geislar af henni sem hin viðkunnanlega Rachel Kemp, stórleikkona sem ákveður að þiggja hlutverk Borgs sem Nora hafnaði. Það er aldrei dauð mínúta sem fylgir því að vera á fluga á vegg í lífi þessa fólks.
Persónurnar eru mannlegar, trúverðugar og úrvinnslan spriklar af núans, næmni, nánd og grátbroslegum vendingum sem rata beint í sálina og doka þar við. Til að kóróna þetta virðist Trier með einhverjum einkennilegum ólíkindum takast að ramma söguna og tilfinningakjarnann inn eins og það sé honum og teyminu alveg áreynslulaust. Trier tínir saman athyglisvert safn smámómenta sem raðast svo saman í óaðfinnanlega heild sem laumulega skilur meira eftir sig heldur en fyrst ber að geta.
Trier er auðvitað best þekktur fyrir svokallaðan ‘Osló-þríleik’ sinn og heldur áfram að sýna styrkleika sína í bílförmum. Hérna skoðar fjöllaga fólk, þar sem enginn er eingöngu góður eða slæmur einstaklingur, með áherslum á lækningamátt listsköpunar og fjölbreytni slíkra vinkla; Hvernig list getur nýst sem flóttaleið eða til að vinna úr hörðum raunveruleika, hvernig óuppgerð persónuleg mál geta óhjákvæmilega læðst inn í gefin verk (kvikmyndagerð í þessu tilfelli) og hvernig sumir nota listina til huggunar frekar en að takast beint á við rætur opinna sára. Sameiningarkraftur listsköpunar er sömuleiðis þarna í beinum fókus, en myndin ristir töluvert dýpra í nálgun sinni og sundurliðun á fjarlægð, höfnun, togstreitu, minningum, legasíu, ást, eftirsjá, óvæntri samstöðu og úrvinnslu á áföllum.
Stundum vill fólk háfleygt og yfirdrifið bíó til að flýja hversdagslífið í nokkra klukkutíma og sjá mikla peninga og fantasíu á skjánum, en svo er alveg jafn gefandi að geta fengið að glugga inn í líf viðtengjanlegra einstaklinga. Hvort tveggja – þegar upp á sitt besta – er vanmetinn galdur. En Sentimental Value nær að minnsta kosti sinni lágstemmdu lendingu með trompi. Burtséð frá bitastæðu handriti, grípandi samböndum, umræðuverðum smáatriðum og átökum persónanna, hangir hér einfaldlega bara glæsilega saman áhrifarík kvikmynd sem er meistaralega leikin, frábærlega strúktúruð og með fullkomið lag á því að skipta á milli hláturs og gráturs og alls þess á milli.
Á góðri íslensku kallast þetta framúrskarandi kvikmynd sem slær á allar tilætlaðar nótur.
